MijnStadMijnDorp is een project van Historisch Centrum Overijssel en is mede mogelijk gemaakt door de provincie Overijssel

Johanna Cornelia Jordaan (1831-1932). Een lang gelukkig leven

Verhaal

Voor een geschiedenisliefhebber is het spannend om in te denken wat honderdplussers aan historische gebeurtenissen moeten hebben meegemaakt. Neem als voorbeeld Hendrina Jans uit Ten Dam. Zij werd geboren in het jaar 1703. Stadhouder Willem III was net overleden en de Republiek had zijn Tweede Stadhouderloze Tijdperk. Lodewijk XIV de Zonnekoning zou nog zeker twaalf jaar lang de koning blijven in Frankrijk. Noord-Amerika bestond nog uit voornamelijk Franse en Engelse kolonies. Hendrina werd honderd en negen jaar oud. Aan het einde van haar leven was Nederland een onderdeel van het Franse keizerrijk, had de Franse revolutie een einde gemaakt aan het ancien régime en was Amerika onafhankelijk geworden. Ze was de tijdgenoot van Johann Sebastian Bach, Jean-Jacques Rousseau en Immanuel Kant. Ze leefde tijdens de uitvinding van het spinnewil en de stoommachine. Uitvindingen die de wereld compleet zouden veranderen. Het is natuurlijk moeilijk te achterhalen wat Hendrina hiervan heeft meegekregen, maar het blijft een spannende gedachte.

Mensen worden steeds ouder. Hoewel de zoektocht naar een lang gelukkig leven niet nieuw is, krijgen we steeds meer inzicht in hoe wij dit kunnen bereiken. Voldoende lichaamsbeweging, een gezond dieet, gematigd alcoholgebruik en Oosterse gebruiken als yoga en meditatie zouden volgens verschillende onderzoeken kunnen bijdragen aan het verlengen van een lang en gezond leven. Mensen met een hoge leeftijd komen ook voor in de overlijdensakten. Zo was Janna Nijland uit Enschede 101 jaar oud toen zij in 1939 kwam te overlijden. Hoewel het onwaarschijnlijk is dat Janna een dagelijkse yogaroutine had, is het wel interessant om te kijken welke factoren hebben bijgedragen aan de ouderdom van deze mensen.

Levensverwachting toen en nu

Volgens cijfers van de World Health Organisation is de levensverwachting bij geboorte wereldwijd de laatste vijftien jaar gemiddeld met vijf jaar gestegen naar 71,5 jaar. De toename wordt vooral veroorzaakt door ontwikkelingsgebieden waar er steeds meer maatregelen komen voor kinderziektes, betere toegang tot medicijnen en algemene verbetering in leefomstandigheden. Zo groeide in Afrika de levensverwachting met negen en een half jaar naar 60. West-Europa in de negentiende eeuw kan in dat opzicht vergeleken worden met een ontwikkelingsland. Hier steeg de levensverwachting van mensen die tussen 1850 en 1923 geboren werden met ongeveer vijf jaar. Vrouwen trekken daarbij aan het langste eind. Zij worden gemiddeld drie en een half jaar ouder dan mannen. Waar komt deze verbetering van levensverwachting vandaan?

Het onderzoek naar de groei van levensverwachting in de negentiende eeuw staat nog in zijn kinderschoenen. Toch hebben historici al een aantal factoren aangewezen die kunnen hebben meegespeeld. De aanwezigheid van ziektes rond de kindertijd, een gezonde omgeving, iemands sociale status, (on)gezonde gewoontes, maar ook of iemand oudere broers of zussen had, speelde een rol in de kans dat iemand oud zou worden of niet.

Johanna Cornelia Jordaan

Het is natuurlijk lastig vast te stellen of een van de bovenstaande redenen voor het individueel geval gelden. We kunnen hoogstens een honderdplusser volgen om te kijken aan welke factoren hij of zij voldoet. Om dit te doen zullen wij het leven volgen van Johanna Cornelia Jordaan uit Haaksbergen. Zij werd geboren in 1831 en kwam in 1932 in Deventer te overlijden. Zij bereikte dus de leeftijd van 101 jaar.

Om te beginnen kan er bij Johanna sprake zijn van een stukje genetisch geluk. Als vrouw had Johanna misschien al een grotere kans ouder te worden dan wanneer zij als man was geboren. Daarnaast lijkt het erop dat oud worden in de familie zat. Haar vader, Derk Jordaan, wist de leeftijd van 94 te bereiken. Haar oudere broer werd 91 en haar jongere zusjes werden 97 en 92. Daarbij zou haar dochter ook nog eens 91 jaar worden. Genen alleen zijn echter niet genoeg om te verklaren waarom mensen ouder werden. Welke andere dingen uit het leven van Johanna kunnen ons verder helpen?

Volgens onderzoek zou haar vroegste kindertijd bepalend kunnen zijn voor haar kansen om oud te worden. Ziektes kunnen daarbij een negatief effect hebben. In 1832, vlak naar haar geboorte, brak in Nederland een cholera-epidemie uit. Deze was vanuit India via een Russische schip Scheveningen binnengetrokken. Via de Zuiderzee kwam de ziekte in Kampen terecht van waaruit het Overijssel in kon trekken. De cholera-epidemie lijkt hier echter niet zo desastreus te zijn geweest als in andere delen van het land. In een krantenbericht uit 1832 merkt de journalist zelfs op dat Enschede weinig last heeft van de ziekte. De kans dat Johanna is getroffen, is dan ook niet erg groot. Zeker kunnen we hier natuurlijk niet van zijn. Als we geen sluitende verklaring kunnen vinden in haar kindertijd, wellicht is er dan iets op gebeurd in haar latere leven dat meer inzicht geeft.

Johanna is na de dood van haar man op een gegeven moment verhuisd naar Deventer. Mogelijk is er een verband te zien tussen mensen die op latere leeftijd gaan wonen in de stad en hun verwachtte sterfterisico. De sanitaire voorzieningen van Deventer werden in de negentiende eeuw sterk verbeterd. Dit begon in de jaren vijftig met kleine verbeteringen als de vernieuwingen van de afwatering. Rond de jaren zeventig kwam er meer inzicht over het verband van drinkwater en het verspreiden van ziektes als tyfus en cholera. In de jaren negentig leidde dit tot vooruitgang van de watervoorzieningen. De watertoren uit Deventer is nog een monument die hier aan doet denken. Het complex is nog steeds in gebruik.

Gezinsgrootte kon ook effect hebben op de overlevingskansen. Een familie had maar bepaalde middelen die zij moesten verdelen onder hun kinderen. Vooral de aanwezigheid van oudere broers kon voor vrouwen negatief uitpakken. Johanna had drie oudere en één jongere broer. De extra aardappelen die deze broers moeten hebben gekregen, lijken Johanna niet te hebben tegengehouden om oud te worden. Daarnaast werd Johanna in 1886 al weduwe. Haar man, Hendrikus ter Horst, stierf toen op 60-jarige leeftijd. Zij was toen 54 jaar. Normaal gesproken zou dat haar kansen op een hoge leeftijd hebben verkleind. Misschien werd deze klap wel opgevangen door de steun die zij kreeg van haar zussen. Johanna had één oudere en twee jongere zussen. Onderzoek heeft een mogelijk verband gelegd tussen de aanwezigheid van jongere zussen en de overlevingskansen voor vrouwen. Haar jongste zussen zijn in 1929 en 1930 overleden, kort voor het overlijden van Johanna. Ook haar eigen gezinsgrootte is van belang. Een bevalling is zeer zwaar voor het lichaam. Vrouwen die veel kinderen krijgen, hebben dus ook een minder grote kans om oud te worden. Johanna kreeg drie kinderen. Eén van hen werd levenloos geboren, een ander stierf toen ze 11 was en de derde werd 91 jaar. Relatief weinig kinderen als je bedenkt dat zij uit een gezin van zeven komt.

Heeft de sociale status van Johanna nog effect gehad op haar levensverwachting? Een deel van onderzoek dat is gedaan zegt van wel. Zij wijzen erop dat mensen die genetisch bevoorrecht zijn, zoals onze Johanna, meer gebruik kunnen maken van hun genetisch geluk als zij ook een hogere sociaaleconomische status hebben. Johanna was getrouwd met de notaris Hendrik ter Horst, die een aardig inkomen had. Haar sociale status houdt ook verband met haar (on)gezonde gewoontes. Bij het inkomen hoorde een levenswijze die passend was bij de burgerij. Anders dan vandaag de dag had de term vooral betrekking op de rijkere mensen van de samenleving. De Nederlandse burgerij in de negentiende eeuw had bepaalde gedeelde waardes. Zij zetten zich bijvoorbeeld in voor een zedelijk leven, zelfontplooiing van het individu en het bestrijden van drankgebruik onder arbeiders. Gematigd alcoholgebruik heeft positieve effecten op iemand zijn gezondheid. Vergelijkbaar onderzoek is gedaan in Utah in de Verenigde Staten. Daar was een verband tussen leden van een kerk die sterk tegen drank waren en hun uiteindelijke levensverwachting. We kunnen natuurlijk niet weten of Johanna vaak in een beschonken toestand was te vinden, maar het is denkbaar dat andere burgerlijke lieden haar daar van weerhielden.

Wat zeggen al deze zaken nu over de reden dat Johanna Jordaan 101 is geworden? Misschien wel helemaal niks. Statistische gegevens hoeven op individueel niveau niet veel te zeggen. Er zijn rokers die oud worden en niet-rokers die jong overlijden. Toch werden mensen in deze periode ouder dan zij daarvoor deden. Wat zij daar precies voor hebben gedaan, blijft dan natuurlijk de vraag. Iemand als Johanna dient daarbij als dankbaar voorbeeld.

Auteur:Hans Gielen
Trefwoorden:Langlevendheid, 100-plusser, Ouderdom, Vrouwen Overijssel
Personen:Johanna Cornelia Jordaan
2 annotaties

Annotaties

beste heer Gielen, met interesse heb ik uw artikel gelezen over mijn bed-oudtante Johanna ter Horst-Jordaan. Aangezien u zich verdiept heeft in haar leven enkele aanvullingen. Johanna kwam niet uit een gezin van 7 kinderen, maar van 12. Haar vader werd inderdaad 94 en haar moeder 85. Johanna''s grootouders werden 70, 74, 76 en 86 jaar oud. Haar broers en zusters werden: 32 (v), 44 (v), 45 (v), 67 (m), 70 (v), 71 (m), 73 (m), 91 (m), 92 (v), 95 (m) en 97 (v). Johanna werd met 101 jaren het oudste van de kinderschaar. Van de 12 kinderen bereikten dus 5 kinderen de 90. Johanna had behalve een dochter die 91 jaar oud werd, maar liefst negen neefjes en nichtjes die (ruimschoots) de 90 passeerden. Het oudste werd B.A.C. ''Anne'' van Gelder-Jordaan (1876-1978) met 102 jaar oud. Op dit moment is het oudste familielid Ann May Jordan (1913), nu met 104 jaren op de klok. Ook haar 96-jarige ''broertje'' is nog in leven; die heb ik dit jaar opgezocht in Winnebago, MN. Hun vader werd 97 jaar oud. Er is duidelijk sprake van heel sterke genen (die overigens niet alle takken hebben doorgegeven, helaas). Johanna en de rest van haar familie had daarnaast het voordeel niets te hoeven ontberen. Als telg uit een fabrikantengeslacht hoefden zij geen zware fysieke arbeid te verrichten en werden zij vanzelfsprekend terzijde gestaan door huishoudelijk personeel. Daarnaast zal ook hun voeding gezond zijn geweest. Zij groeiden op aan de Markt te Haaksbergen, een Twentse plattelandsgemeente. Het dorp telde weinig fabrieken. In 1861 ging de fabriek van haar vader, de fa. D. Jordaan & Zonen, als eerste over op de stoom. Daardoor zal de lucht ongetwijfeld gezonder zijn geweest dan bijv. de naburige industriestad Enschede. Voor met name de dames was het een rustig bestaan. Af en toe een logeerpartijtje en de regelmatig terugkerende dameskransjes, maar voor de rest hadden zij weinig om handen. In drukke periodes boden zij wel af en toe een helpende hand in de winkel. De echtgenoot van Johanna ter Horst-Jordaan was notaris te Blokzijl. Na zijn overlijden in 1886 verhuisde zij met haar dochter naar Deventer alwaar reeds haar zusters Dina (70), Bertha (97) en Nella (92) woonden. Zij trokken veel met elkaar op, maar hielden ieder een eigen huishouding. Inwonende dienstboden en soms een gezelschapsdame namen voor hen het werk uit handen. Ik vermoed dat de hoge leeftijden in de familie te danken zijn aan een combinatie van heel goede genen, een gezonde omgeving, goede voeding en een zorgeloos en rustig bestaan. met vriendelijke groet, Derk Jordaan
Algemeen door Derk Jordaan op 30 jun 2017 om 18:00:57

Beste heer Jordaan, Wat geweldig dat u bij dit verhaal terecht ben gekomen! Als ik uw verhaal zo lees, denk ik dat Johanna inderdaad alles mee had om een zo''n mooie leeftijd te bereiken. Ik vind het ook mooi om te lezen dat de huidige familieleden nog steeds zo oud worden. Ik moest voor het schrijven van dit verhaal een voorbeeld vinden die al het statistische onderzoek bevestigt of juist zou verwerpen. Bij het onderzoek naar Mevrouw Horst-Jordaan kwam ik echter soms lacunes in de bronnen tegen. Uw aanvulling is dus van grote waarde en ik vind dit ontzettend leuk om te lezen! Met vriendelijke groet, Hans Gielen
Algemeen door HansGielen92 op 02 jul 2017 om 08:46:08

Plaats een annotatie

Velden met een zijn verplichte velden.

Soort
Titel
Bericht
Bestand